Trầm cảm sau sinh: nhận biết sớm và các hướng điều trị hiện nay
Sinh con là một trong những cột mốc lớn của đời người, nhưng với không ít phụ nữ, giai đoạn sau sinh lại đi kèm cảm giác buồn bã, kiệt sức và mất kết nối kéo dài chứ không chỉ là những xáo trộn cảm xúc thoáng qua. Theo tổng hợp của Harvard Health Publishing, đây là tình trạng trầm cảm sau sinh — khác hẳn với "baby blues" (hội chứng buồn thoáng qua sau sinh) vốn ảnh hưởng tới khoảng 85% các bà mẹ mới sinh nhưng thường tự hết sau vài tuần. Trầm cảm sau sinh ảnh hưởng đến khoảng 15% các bà mẹ mới sinh và có thể kéo dài lâu hơn nhiều nếu không được can thiệp.
Các triệu chứng cần chú ý
Theo Harvard Health, phụ nữ bị trầm cảm sau sinh có thể trải qua đầy đủ các biểu hiện sau:
- Cảm giác chán nản, kèm theo nước mắt hoặc những cơn bùng phát khóc
- Lo âu, đôi khi kèm theo ám ảnh và các hành động cưỡng chế liên quan đến sức khỏe của em bé
- Cảm thấy vô vọng, vô giá trị hoặc tội lỗi
- Cảm thấy khó chịu hoặc như đang gánh một gánh nặng
- Mất quan tâm hoặc hứng thú với các hoạt động, kể cả việc chăm sóc con
- Thay đổi khẩu vị (ăn quá nhiều hoặc quá ít)
- Vấn đề về giấc ngủ, ví dụ khó đi vào giấc ngủ hoặc thức dậy quá sớm
- Chậm chạp hoặc ngược lại là kích động, bồn chồn
- Mệt mỏi cực độ, vượt xa mức mệt mỏi thông thường sau sinh
- Khó tập trung hoặc khó đưa ra quyết định
- Suy nghĩ dai dẳng về cái chết, kể cả ý nghĩ tự tử
- Khó khăn trong việc chăm sóc em bé
Nếu bản thân hoặc người thân có những suy nghĩ về cái chết hoặc tự tử, cần tìm sự trợ giúp y tế khẩn cấp ngay lập tức, không chờ đợi.
Ai dễ mắc trầm cảm sau sinh hơn
Bài viết của Harvard Health chỉ ra một số yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc trầm cảm sau sinh:
- Tiền sử trầm cảm trước đó, kể cả trầm cảm xảy ra trong lúc mang thai
- Cuộc hôn nhân hoặc mối quan hệ đang có vấn đề
- Rất ít sự hỗ trợ từ gia đình hoặc bạn bè
- Những căng thẳng xảy ra gần đây trong cuộc sống
- Khó khăn trong việc chăm sóc trẻ mới sinh, đặc biệt nếu trẻ có vấn đề sức khỏe nghiêm trọng
Nhóm có nguy cơ cao hơn được nêu riêng là các bà mẹ tuổi vị thành niên, đặc biệt nếu họ đến từ những gia đình có ít nguồn lực kinh tế.
Cách chẩn đoán
Các bác sĩ chăm sóc ban đầu, bác sĩ sản phụ khoa và bác sĩ nhi khoa thường hỏi về chất lượng cuộc sống của người mẹ bằng hai câu hỏi sàng lọc tiêu chuẩn: "Bạn đã cảm thấy buồn, chán nản hoặc vô vọng?" và "Bạn cảm thấy ít quan tâm hoặc hứng thú trong việc làm những điều (mà trước đây bạn thích)?". Bên cạnh đó, Thang điểm Trầm cảm Sau sinh Edinburgh — một bộ 10 câu hỏi để đo mức độ trầm cảm — có sẵn miễn phí trực tuyến và được dùng phổ biến trong sàng lọc.
Nếu các triệu chứng kéo dài vài tuần mà không cải thiện, bác sĩ có thể kê thuốc chống trầm cảm hoặc chuyển người bệnh đến bác sĩ tâm thần để đánh giá thêm. Các xét nghiệm máu cũng có thể được chỉ định để loại trừ những nguyên nhân thực thể khác có triệu chứng tương tự, như thiếu máu hoặc tuyến giáp hoạt động kém.
Các hướng điều trị
Tâm lý trị liệu là một trụ cột điều trị, với các kỹ thuật đã được chứng minh hiệu quả:
- Trị liệu nhận thức - hành vi (CBT): được thiết kế để nhận diện và giúp sửa chữa những mô hình suy nghĩ sai lệch
- Trị liệu tâm động học, trị liệu nhận thức hoặc trị liệu liên cá nhân: giúp sắp xếp lại các xung đột trong mối quan hệ hoặc khám phá những sự kiện trong quá khứ có liên quan
- Trị liệu vợ chồng: giúp hai vợ chồng quản lý những bất đồng và tổ chức việc chăm sóc trẻ hợp lý hơn
Điều trị bằng thuốc khi cần thiết thường dùng các nhóm thuốc chống trầm cảm sau, theo Harvard Health:
- Nhóm ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc (SSRI), ví dụ fluoxetine
- Nhóm ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine (SNRI), ví dụ venlafaxine
Thời gian để thấy hiệu quả rõ rệt thường mất ít nhất hai đến sáu tuần sau khi bắt đầu dùng thuốc, nên người bệnh cần kiên trì theo phác đồ và tái khám đúng hẹn thay vì tự ý ngưng thuốc sớm.
Với các bà mẹ đang cho con bú, nồng độ thuốc chống trầm cảm trong sữa mẹ có sự khác biệt khá lớn tùy vào liều dùng, tốc độ chuyển hóa của cơ thể và thời điểm cho bú so với thời điểm uống thuốc. Dù vậy, phần lớn các nghiên cứu cho thấy tác động lên em bé là rất ít. Các bác sĩ khuyến nghị nên trao đổi kỹ về cân bằng giữa lợi ích và rủi ro trước khi quyết định.
Diễn tiến và phòng ngừa
Theo Harvard Health, phần lớn các bà mẹ hồi phục hoàn toàn, đặc biệt nếu được chẩn đoán và điều trị sớm. Tuy nhiên, khoảng 50% phụ nữ từng hồi phục sau trầm cảm sau sinh có thể tái phát tình trạng này ở những lần mang thai sau. Vì vậy, việc chuẩn bị tâm lý trước những thay đổi trong lối sống sau sinh, cùng với việc trao đổi sớm với bác sĩ về khả năng bắt đầu dùng thuốc chống trầm cảm ngay sau khi sinh (đối với những người có tiền sử trầm cảm sau sinh trước đó), là những biện pháp phòng ngừa được khuyến nghị.
Nếu bạn hoặc người thân đang có các dấu hiệu kể trên kéo dài, đừng ngần ngại trao đổi với bác sĩ sản phụ khoa, bác sĩ gia đình hoặc chuyên gia tâm thần để được đánh giá và tư vấn phù hợp — bài viết này chỉ mang tính tổng hợp thông tin khoa học chung, không thay thế cho việc thăm khám và chẩn đoán cá nhân.
Nguồn: Harvard Health Publishing