Bệnh Parkinson: Nhận biết sớm dấu hiệu để chẩn đoán và điều trị kịp thời
Một người đàn ông 70 tuổi tên Tom bắt đầu để ý thấy những thay đổi nhỏ trong cách ông vận động: cơ thể cứng hơn, một cánh tay không còn đung đưa tự nhiên khi đi lại, bước chân ngày càng chậm. Ông vẫn nghĩ đó chỉ là dấu hiệu tuổi già, cho đến khi bàn tay bắt đầu run nhẹ và ông quyết định đi khám. Câu chuyện của Tom là điển hình cho rất nhiều người mắc bệnh Parkinson giai đoạn sớm — họ dễ nhầm các dấu hiệu ban đầu với quá trình lão hóa thông thường.
Theo Harvard Health Publishing, Parkinson là bệnh thoái hóa não tiến triển, gây tổn thương các tế bào thần kinh sản xuất dopamine — chất dẫn truyền giúp các tế bào não giao tiếp với nhau. Bệnh hiện ảnh hưởng khoảng 1,1 triệu người ở Mỹ, với hơn 90.000 ca được chẩn đoán mới mỗi năm, theo số liệu của Parkinson's Foundation. Bác sĩ David K. Simon, Giám đốc Trung tâm Parkinson và Rối loạn Vận động tại Beth Israel Deaconess Medical Center (trực thuộc Harvard), cho biết: "Khi mới bắt đầu có dấu hiệu Parkinson, nhiều người thường cho rằng đó là do tuổi tác hoặc nguyên nhân khác." Các dấu hiệu thường xuất hiện từ từ trong nhiều năm nên rất dễ bị bỏ qua, nhưng phát hiện sớm giúp kiểm soát bệnh hiệu quả hơn.
Các dấu hiệu vận động sớm
Từ lâu trước khi được chẩn đoán, người bệnh có thể gặp những thay đổi nhỏ trong vận động. Đây là những dấu hiệu phổ biến nhất:
- Run một bên tay: Dấu hiệu đặc trưng là tay run khi ở trạng thái nghỉ (khác với run vô căn — bệnh lý khiến tay run khi đang sử dụng). Bác sĩ Simon cho biết triệu chứng này lúc đầu có thể ngắt quãng và thường chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể; một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân không bao giờ có triệu chứng run.
- Vận động chậm lại: Các việc thường ngày như đi bộ, đánh máy, cài cúc áo hay viết chữ bắt đầu mất nhiều thời gian hơn. Chữ viết tay cũng có thể trở nên lộn xộn và nhỏ hơn.
- Thay đổi thăng bằng và dáng đi nhẹ: Người bệnh có thể cảm thấy hơi mất vững, dễ vấp hơn, đi lại theo kiểu lê chân, và một cánh tay không đung đưa khi đi.
- Cứng cơ: Trong khi độ cứng cơ thông thường sẽ giảm khi vận động, độ cứng do Parkinson thì không giảm mà khiến người bệnh cảm thấy cứng đờ. Bác sĩ Simon mô tả: việc đứng dậy khỏi ghế mềm hay ra vào xe hơi có thể trở nên khó khăn hơn một chút.
Những manh mối khác (triệu chứng không liên quan vận động)
Dù Parkinson được xếp vào nhóm rối loạn vận động, nhiều dấu hiệu sớm lại không liên quan trực tiếp đến khả năng vận động. Đây là các triệu chứng không vận động cần lưu ý:
- Giảm khứu giác: Một số người sau này mắc Parkinson từng nhận thấy khứu giác giảm sút nhiều năm, thậm chí cả chục năm trước khi xuất hiện triệu chứng vận động.
- Rối loạn giấc ngủ: Chủ yếu liên quan đến rối loạn hành vi giấc ngủ REM (RBD) — tình trạng người bệnh "diễn" lại giấc mơ bằng hành động cơ thể trong lúc ngủ REM (bình thường các cử động này bị ức chế). Người mắc RBD có nguy cơ lên tới 80% phát triển Parkinson trong 10 năm tiếp theo; nếu kèm theo giảm khứu giác, nguy cơ còn cao hơn nữa.
- Thay đổi tâm trạng: Lo âu và trầm cảm rất phổ biến nói chung, nhưng đặc biệt phổ biến hơn ở những người sau này phát triển bệnh Parkinson.
- Thay đổi giọng nói: Giọng có thể trở nên nhỏ hơn, khàn hơn hoặc đều đều hơn.
- "Mặt nạ" — khuôn mặt kém biểu cảm: Gương mặt có thể trông "trống rỗng" hoặc nghiêm nghị một cách bất thường, liên tục.
- Rối loạn tiêu hóa: Táo bón thường gặp ở bệnh nhân Parkinson giai đoạn sớm, do quá trình bệnh có thể khởi phát từ các dây thần kinh ở ruột. Táo bón cũng rất phổ biến ở người không mắc Parkinson, nhưng táo bón đáng kể vẫn là dấu hiệu cho thấy nguy cơ mắc bệnh cao hơn.
Chẩn đoán và điều trị
Theo bác sĩ Simon, không có một dấu hiệu đơn lẻ nào được coi là "cờ đỏ" chắc chắn cho Parkinson giai đoạn sớm. Nên đi khám khi một triệu chứng kéo dài hoặc nặng thêm, xuất hiện thêm các triệu chứng khác, hoặc lan sang cả hai bên cơ thể. Một cụm nhiều triệu chứng Parkinson thường đã đủ để bác sĩ đưa ra chẩn đoán, nhưng bác sĩ có thể chỉ định chụp hình ảnh não hoặc các xét nghiệm khác nếu triệu chứng còn mơ hồ hoặc không điển hình.
Người mắc Parkinson nên bắt đầu điều trị khi triệu chứng gây khó chịu, hạn chế chức năng, hoặc ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Điều trị Parkinson thường bao gồm carbidopa/levodopa (biệt dược Rytary, Sinemet) — thuốc được chuyển hóa thành dopamine trong não. Ngoài ra còn có các thuốc chủ vận dopamine (mô phỏng tác dụng của dopamine) và các thuốc ức chế enzym phân hủy dopamine.
Những việc nên làm sau khi được chẩn đoán
Parkinson hiện chưa thể chữa khỏi, nhưng người bệnh có nhiều việc có thể làm — ngoài dùng thuốc — để kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng sống:
- Tập thể dục: Hầu hết các hình thức vận động thể chất đều có lợi. Các nghiên cứu vẫn đang tiếp tục để xác định loại hình, thời lượng và cường độ tập luyện tối ưu. Vật lý trị liệu cũng có thể hỗ trợ.
- Ca hát: Có nhiều nhóm ca hát dành riêng cho người mắc Parkinson, giúp giọng nói khỏe và ổn định hơn.
- Chương trình "Big and Loud": Đây là chương trình luyện tập vận động và giọng nói, tập trung vào việc thực hành các động tác lớn hơn và nói to hơn. Các chương trình luyện giọng khác cũng có thể cải thiện khả năng nói ở người bệnh Parkinson.
- Tìm kiếm sự hỗ trợ: Có thể tham gia nhóm hỗ trợ bệnh nhân, trị liệu tâm lý cá nhân, hoặc tư vấn với nhân viên công tác xã hội để được định hướng đến các nguồn lực và chương trình phù hợp.
Nếu bạn hoặc người thân nhận thấy các dấu hiệu kể trên, đặc biệt khi chúng kéo dài hoặc ngày càng rõ, nên trao đổi với bác sĩ để được thăm khám và tư vấn cụ thể — bài viết này chỉ tổng hợp thông tin khoa học chung, không thay thế chẩn đoán y khoa.
Nguồn: Harvard Health Publishing
