Hen suyễn ở người lớn: WHO cập nhật số liệu và hướng dẫn chẩn đoán, điều trị mới nhất
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vừa cập nhật bản tóm tắt thông tin (fact sheet) về bệnh hen suyễn, tổng hợp số liệu gánh nặng bệnh toàn cầu mới nhất cùng các khuyến nghị về chẩn đoán, điều trị và tự chăm sóc. Hen suyễn là bệnh phổi mạn tính gặp ở mọi lứa tuổi, phổ biến nhất ở trẻ em nhưng cũng là một trong những bệnh hô hấp mạn tính thường gặp nhất ở người lớn, ảnh hưởng lâu dài đến sinh hoạt, công việc và chất lượng cuộc sống.
Gánh nặng bệnh vẫn còn lớn
Theo số liệu Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (GBD 2023) mà WHO trích dẫn, ước tính có khoảng 363 triệu người mắc hen suyễn trong năm 2023, và căn bệnh này gây ra khoảng 442.000 ca tử vong. Phần lớn các ca tử vong do hen suyễn xảy ra ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình thấp, nơi tình trạng chẩn đoán thiếu và điều trị chưa đầy đủ vẫn là thách thức lớn.
Hen suyễn xảy ra do tình trạng viêm và co thắt cơ quanh đường thở nhỏ trong phổi, khiến việc hít thở trở nên khó khăn hơn. Người bệnh không được điều trị đầy đủ có thể bị rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi ban ngày, giảm khả năng tập trung, phải nghỉ học hoặc nghỉ làm, gây ảnh hưởng tài chính cho gia đình và cộng đồng. Trong những trường hợp nặng, người bệnh có thể cần cấp cứu, nhập viện theo dõi và điều trị; ở mức độ nghiêm trọng nhất, hen suyễn có thể dẫn đến tử vong.
Triệu chứng cần chú ý
WHO liệt kê đầy đủ các triệu chứng thường gặp của hen suyễn, có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc phối hợp, và thường nặng hơn vào ban đêm hoặc khi vận động:
- Ho dai dẳng, đặc biệt là về đêm
- Thở khò khè khi thở ra, và đôi khi cả khi hít vào
- Khó thở hoặc thở gấp, thậm chí ngay cả khi đang nghỉ ngơi
- Tức ngực, khiến việc hít thở sâu trở nên khó khăn
Triệu chứng có thể trở nên nặng hơn đáng kể khi bị cảm lạnh hoặc khi thời tiết thay đổi — tình trạng này được gọi là một cơn hen cấp (asthma attack). Các yếu tố kích phát khác được WHO nêu ra gồm bụi, khói, khói/hơi hóa chất, phấn hoa cỏ và cây, lông và da động vật, xà phòng và nước hoa có mùi mạnh. Vì các triệu chứng này cũng có thể do những bệnh lý khác gây ra, WHO khuyến cáo người có triệu chứng nên trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá chính xác.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ
WHO nhấn mạnh rằng rất khó xác định một nguyên nhân duy nhất gây hen suyễn, nhưng liệt kê đầy đủ các yếu tố đã được ghi nhận làm tăng nguy cơ mắc bệnh:
- Có người thân trong gia đình mắc hen suyễn, đặc biệt là cha mẹ hoặc anh chị em ruột
- Từng mắc các bệnh dị ứng khác như chàm (eczema) và viêm mũi dị ứng (hay fever)
- Sống ở khu vực đô thị hóa, có liên quan đến nhiều yếu tố lối sống
- Các yếu tố xảy ra sớm trong đời ảnh hưởng đến phổi đang phát triển, gồm cân nặng sơ sinh thấp, sinh non, phơi nhiễm khói thuốc lá và các nguồn ô nhiễm không khí khác, cũng như nhiễm virus đường hô hấp
- Phơi nhiễm với nhiều loại dị nguyên và chất kích ứng môi trường, bao gồm ô nhiễm không khí trong nhà và ngoài trời, mạt bụi nhà, nấm mốc, và phơi nhiễm nghề nghiệp với hóa chất, khói hoặc bụi
- Thừa cân hoặc béo phì (ở cả trẻ em và người lớn) làm tăng nguy cơ mắc hen suyễn
Điều trị: ba loại ống hít chính
Theo WHO, hen suyễn hiện không thể chữa dứt điểm nhưng có nhiều phương pháp điều trị giúp kiểm soát bệnh hiệu quả. Phương pháp điều trị phổ biến nhất là dùng ống hít (inhaler) đưa thuốc trực tiếp vào phổi. WHO nêu rõ ba loại ống hít chính:
- Thuốc giãn phế quản (bronchodilator, ví dụ salbutamol): giúp mở đường thở và giảm nhanh triệu chứng
- Thuốc corticosteroid dạng hít (ví dụ beclometasone): giảm viêm đường thở, qua đó cải thiện triệu chứng hen suyễn và giảm nguy cơ lên cơn hen nặng cũng như tử vong
- Ống hít kết hợp: chứa cả thuốc giãn phế quản và corticosteroid trong cùng một thiết bị
Người bệnh có thể cần dùng ống hít hằng ngày; loại thuốc và tần suất sử dụng phụ thuộc vào mức độ thường xuyên của triệu chứng và loại ống hít sẵn có. WHO cũng lưu ý việc sử dụng ống hít đúng cách đôi khi khó khăn, đặc biệt với trẻ em và trong tình huống cấp cứu; dùng thêm buồng đệm (spacer) — một ống nhựa có đầu ngậm hoặc mặt nạ ở một đầu và lỗ lắp ống hít ở đầu kia — sẽ giúp thuốc dạng xịt đến phổi dễ dàng hơn. Đáng chú ý, một buồng đệm tự chế từ chai nhựa 500ml có thể hiệu quả tương đương buồng đệm sản xuất công nghiệp.
WHO cũng chỉ ra một thực tế đáng lo ngại về khả năng tiếp cận thuốc: trong năm 2023, thuốc giãn phế quản — vốn có thể cứu sống người bệnh — chỉ có sẵn tại các cơ sở y tế công tuyến ban đầu ở dưới hai phần ba số quốc gia thu nhập thấp và trung bình thấp, còn thuốc corticosteroid dạng hít chỉ có sẵn ở dưới một nửa số quốc gia này.
Tự chăm sóc và vai trò của kế hoạch hành động hen suyễn
Người bệnh hen suyễn và gia đình cần được hướng dẫn đầy đủ về bệnh, bao gồm các lựa chọn điều trị, các yếu tố kích phát cần tránh, và cách xử trí triệu chứng tại nhà. WHO nhấn mạnh việc người bệnh cần biết cách tăng liều điều trị khi triệu chứng đang trở nặng để tránh một cơn hen nghiêm trọng; nhân viên y tế có thể cung cấp một "kế hoạch hành động hen suyễn" (asthma action plan) để giúp người bệnh chủ động kiểm soát tốt hơn quá trình điều trị của mình.
Định hướng của WHO
Hen suyễn nằm trong Kế hoạch Hành động Toàn cầu của WHO về Phòng chống Bệnh không lây nhiễm và Chương trình Nghị sự 2030 của Liên Hợp Quốc. WHO cho biết đang xây dựng hướng dẫn mới về chẩn đoán và quản lý hen suyễn tại tuyến chăm sóc ban đầu, đồng thời tiếp tục các nỗ lực giảm phơi nhiễm khói thuốc lá và ô nhiễm không khí — hai yếu tố nguy cơ quan trọng vừa góp phần gây bệnh vừa làm bệnh nặng thêm. Liên minh Toàn cầu chống các Bệnh Hô hấp Mạn tính (GARD) cũng là một phần trong nỗ lực này.
Đây là những cập nhật mang tính tổng quan toàn cầu, áp dụng cho cả trẻ em và người lớn mắc hen suyễn. Nếu bạn là người lớn có các triệu chứng như ho dai dẳng, khò khè, khó thở hoặc tức ngực lặp đi lặp lại — kể cả khi mới xuất hiện lần đầu ở tuổi trưởng thành — nên trao đổi với bác sĩ để được thăm khám, chẩn đoán và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp, thay vì tự chẩn đoán hoặc tự điều chỉnh thuốc.
Nguồn: WHO, "Asthma" (Fact sheet) — who.int/news-room/fact-sheets/detail/asthma