Liệu pháp miễn dịch mở ra hy vọng phục hồi khả năng sinh sản cho phụ nữ suy buồng trứng sớm do tự miễn
Suy buồng trứng sớm (Premature Ovarian Insufficiency — POI) là tình trạng buồng trứng ngừng hoạt động bình thường trước tuổi 40, khiến phụ nữ mất kinh sớm và gần như không còn khả năng có con tự nhiên. Một trong những nguyên nhân của POI là do tự miễn: hệ miễn dịch của cơ thể nhầm lẫn tấn công và phá hủy các nang trứng — nơi chứa trứng đang phát triển trong buồng trứng — dẫn đến cạn kiệt dự trữ trứng dù bệnh nhân còn rất trẻ. Cho đến nay, y học chưa có phương pháp nào giúp phục hồi chức năng buồng trứng cho những phụ nữ này; lựa chọn hiếm muộn gần như chỉ giới hạn ở việc xin trứng hiến tặng.
Một nghiên cứu thí điểm (pilot proof-of-concept) mới công bố trên tạp chí NEJM Evidence, do các nhà khoa học của Viện Karolinska, Bệnh viện Đại học Karolinska (Thụy Điển) và Đại học Bergen (Na Uy) thực hiện, lần đầu tiên thử nghiệm một hướng đi khác: dùng liệu pháp miễn dịch để "tắt" phản ứng tự miễn đang phá hủy buồng trứng, với hy vọng các nang trứng còn sót lại có thể hoạt động trở lại.
Rituximab — thuốc quen thuộc, hướng dùng mới
Thuốc được thử nghiệm là rituximab, một liệu pháp miễn dịch đã được sử dụng từ lâu để điều trị các bệnh tự miễn (như viêm khớp dạng thấp) và một số bệnh ung thư máu. Cơ chế của thuốc là loại bỏ một nhóm tế bào miễn dịch (tế bào lympho B) có liên quan đến quá trình tấn công tự miễn. Trong nghiên cứu này, các tác giả đặt giả thuyết rằng nếu ức chế được phản ứng tự miễn ở buồng trứng, các nang trứng vẫn còn sót lại — vốn đang bị "khóa" bởi tình trạng viêm — có thể phục hồi khả năng đáp ứng với kích thích nội tiết.
Thiết kế nghiên cứu và kết quả
- 12 phụ nữ từ 18–35 tuổi (tuổi trung bình 30,8) được tuyển vào nghiên cứu. Tất cả đều không có bất kỳ nang trứng nào đáp ứng với kích thích nội tiết buồng trứng trước khi điều trị.
- 2 người rút khỏi nghiên cứu trước khi bắt đầu điều trị; 10 người hoàn thành đầy đủ phác đồ.
- Rituximab được truyền tĩnh mạch 2 lần, mỗi lần 1 gram, cách nhau 2 tuần.
- Sau 4–6 tháng, các bệnh nhân được kích thích buồng trứng lại để đánh giá đáp ứng: 6/10 người xuất hiện nang trứng (so với 0/10 trước khi điều trị), và 5 người có trứng đủ chất lượng để đông lạnh hoặc thụ tinh.
- 3 phụ nữ đã chuyển phôi (thực hiện ít nhất 12 tháng sau khi dùng rituximab để đảm bảo an toàn), và cả 3 người đều đã sinh con khỏe mạnh.
- Một điểm đáng chú ý: tất cả những người có đáp ứng buồng trứng đều đồng thời mắc bệnh Addison tự miễn (một bệnh tự miễn ảnh hưởng tuyến thượng thận) — gợi ý rằng cơ chế tự miễn cụ thể liên quan đến bệnh Addison có thể là yếu tố quyết định khả năng đáp ứng với liệu pháp này.
- Về an toàn, chỉ ghi nhận một biến cố nghiêm trọng là hội chứng quá kích buồng trứng — biến chứng liên quan đến phác đồ kích thích nội tiết, không phải do bản thân liệu pháp miễn dịch gây ra.
Vẫn còn là bước đi thận trọng
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh đây chỉ là một nghiên cứu thí điểm quy mô rất nhỏ, không có nhóm đối chứng — nghĩa là chưa thể khẳng định chắc chắn rằng kết quả cải thiện là do rituximab, và chưa loại trừ được khả năng một số nang trứng tự phục hồi mà không cần can thiệp. Trước khi rituximab có thể trở thành một lựa chọn điều trị chuẩn cho phụ nữ suy buồng trứng sớm do tự miễn, cần có thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với quy mô lớn hơn để xác nhận hiệu quả và độ an toàn, đặc biệt là làm rõ vì sao đáp ứng dường như tập trung ở nhóm bệnh nhân có kèm bệnh Addison.
Dù vậy, đây vẫn là một tín hiệu khoa học đáng chú ý, bởi lần đầu tiên có bằng chứng cho thấy chức năng buồng trứng ở một số phụ nữ suy buồng trứng sớm do tự miễn có thể được phục hồi phần nào bằng can thiệp miễn dịch, thay vì chỉ còn cách xin trứng hiến tặng. Phụ nữ được chẩn đoán suy buồng trứng sớm hoặc nghi ngờ có bệnh tự miễn nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nội tiết sinh sản hoặc miễn dịch học để được tư vấn và theo dõi phù hợp với tình trạng cá nhân.
Nguồn: NEJM Evidence