Ketamine cho trầm cảm kháng trị: Khi nào và ở đâu thì an toàn?
Ketamine, vốn được biết đến như một loại thuốc gây mê, những năm gần đây được quan tâm như một hướng điều trị cho trầm cảm kháng trị (treatment-resistant depression, viết tắt TRD) — tức trầm cảm không đáp ứng với các phương pháp điều trị thông thường. Tuy nhiên, cùng với hy vọng là nhiều câu hỏi quan trọng về việc dùng khi nào, ở đâu và cho ai thì mới an toàn.
Được phê duyệt như thế nào?
Năm 2019, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phê duyệt esketamine (tên thương mại Spravato), một dạng xịt mũi của ketamine, để điều trị trầm cảm kháng trị. Đây không phải loại thuốc người bệnh tự mang về nhà dùng: esketamine phải được sử dụng dưới sự giám sát của nhân viên y tế tại phòng khám hoặc cơ sở được cấp chứng nhận, và người bệnh cần được theo dõi các dấu hiệu sinh tồn sau khi dùng.
Ưu điểm nổi bật: tác dụng nhanh
Điểm khiến ketamine được chú ý là tốc độ. Trong khi các thuốc chống trầm cảm truyền thống thường cần vài tuần mới phát huy tác dụng, ketamine có thể giúp giảm triệu chứng trong khoảng 40 phút. Các nghiên cứu cho thấy điểm số trầm cảm giảm có ý nghĩa so với nhóm dùng giả dược. Một nghiên cứu theo dõi dài hơn ghi nhận ketamine dạng xịt mũi giúp duy trì tình trạng lui bệnh ổn định đến tuần thứ 16.
Với đường truyền tĩnh mạch, một liệu trình điển hình gồm 6 lần truyền cộng với đánh giá lại lâm sàng.
Chi phí và rào cản
Chi phí là một trở ngại đáng kể. Tại khu vực Boston (Mỹ), mỗi lần truyền ketamine tốn khoảng 600 USD, và người bệnh thường phải tự chi trả vì bảo hiểm hiếm khi chi trả cho phương pháp này.
Những lo ngại về an toàn
Ketamine có thể gây cảm giác phân ly sâu sắc khỏi thực tại, nên việc dùng thuốc cần được giám sát chặt chẽ. Các chuyên gia nêu ra một số lo ngại:
- Phác đồ tại các phòng khám ngoại trú có đủ an toàn so với môi trường bệnh viện hay không.
- Ít có sự liên lạc giữa phòng khám ketamine và bác sĩ chăm sóc ban đầu của người bệnh.
- Các điều trị này thường không được ghi vào hồ sơ y tế điện tử chính của bệnh nhân, gây khó khăn cho việc theo dõi tổng thể.
Năm 2023, FDA đã cảnh báo về rủi ro tiềm ẩn của các sản phẩm ketamine pha chế (compounded) được giao qua dịch vụ đặt hàng qua thư hoặc telehealth.
Tác dụng phụ thường gặp
Theo tài liệu, các tác dụng phụ thường gặp bao gồm: phân ly; cảm giác say/ngộ độc; an thần; tăng huyết áp; chóng mặt; đau đầu; mờ mắt; lo âu; buồn nôn; và nôn.
Ai không nên dùng?
Có những nhóm người được khuyến cáo không nên dùng ketamine/esketamine, gồm:
- Người có tiền sử loạn thần hoặc tâm thần phân liệt, vì tác dụng gây phân ly có thể làm nặng thêm triệu chứng.
- Người có tiền sử rối loạn sử dụng chất, do nguy cơ nghiện hoặc rối loạn sử dụng ketamine.
- Thanh thiếu niên, do lo ngại về tác động lên não đang phát triển.
- Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
- Người lớn tuổi có triệu chứng sa sút trí tuệ.
Một lo ngại mới
Một vấn đề đang được quan tâm là khi dùng lặp lại nhiều lần, ketamine có thể mất dần hiệu quả theo thời gian, và người bệnh có thể cần đến liều lớn hơn.
Không phải lựa chọn hàng đầu
Cần nhấn mạnh rằng ketamine và esketamine không phải là điều trị hàng đầu cho trầm cảm. Chúng được dành cho trường hợp trầm cảm kháng trị, sau khi các liệu pháp khác đã thất bại. Ngoài trầm cảm, các nghiên cứu mới cũng đang khám phá khả năng dùng ketamine cho rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) và rối loạn sử dụng rượu.
Tóm lại, ketamine mở ra một hướng đi đầy hứa hẹn cho những người bị trầm cảm không đáp ứng với điều trị thông thường, nhờ tác dụng nhanh. Nhưng đây là phương pháp cần được thực hiện tại cơ sở uy tín, dưới giám sát y tế, với sự cân nhắc kỹ lưỡng về an toàn và chi phí. Nếu bạn hoặc người thân đang cân nhắc phương pháp này, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phù hợp với tình trạng cụ thể.
Nguồn: Harvard Health Publishing — "Ketamine for treatment-resistant depression: When and where is it safe?" — health.harvard.edu
Nguồn: Harvard Health Publishing
