Rối loạn tâm thần toàn cầu: 1,17 tỷ người mắc, gánh nặng tăng gần gấp đôi sau 33 năm
Một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn vừa công bố trên tạp chí The Lancet (tháng 5/2026), do Viện Đo lường và Đánh giá Sức khỏe (IHME) chủ trì cùng Đại học Queensland (Úc), đưa ra bức tranh cập nhật về tình trạng rối loạn tâm thần trên toàn thế giới trong khuôn khổ nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (Global Burden of Disease Study 2023 - GBD 2023).
1,17 tỷ người mắc rối loạn tâm thần
Theo kết quả nghiên cứu, năm 2023 ước tính có khoảng 1,17 tỷ người trên toàn cầu - tương đương khoảng 1/7 dân số thế giới - mắc ít nhất một trong 12 loại rối loạn tâm thần được khảo sát. Con số này đã tăng 95,5% so với năm 1990, tức gần gấp đôi chỉ trong hơn ba thập kỷ.
Với mức độ phổ biến này, rối loạn tâm thần hiện là nguyên nhân gây gánh nặng bệnh tật đứng thứ 5 toàn cầu, tính theo số năm sống điều chỉnh theo mức độ tàn tật (DALY - Disability-Adjusted Life Years, đơn vị đo kết hợp cả số năm mất do tử vong sớm lẫn số năm sống chung với bệnh tật/khuyết tật). Cụ thể, rối loạn tâm thần gây ra tổng cộng 171 triệu DALY trên toàn cầu trong năm 2023, tương ứng tỷ lệ chuẩn hóa theo tuổi là 2.070,5/100.000 dân.
12 loại rối loạn được khảo sát tại 204 quốc gia, vùng lãnh thổ
Nghiên cứu GBD 2023 bao phủ toàn bộ 12 nhóm rối loạn tâm thần sau, tại 204 quốc gia và vùng lãnh thổ:
- Rối loạn lo âu
- Trầm cảm nặng (major depressive disorder)
- Rối loạn khí sắc dai dẳng (dysthymia)
- Rối loạn lưỡng cực
- Tâm thần phân liệt
- Rối loạn phổ tự kỷ
- Rối loạn hành vi ở trẻ em
- Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD)
- Chán ăn tâm thần (anorexia nervosa)
- Ăn vô độ tâm thần (bulimia nervosa)
- Thiểu năng trí tuệ vô căn (không rõ nguyên nhân)
- Một nhóm rối loạn tâm thần khác còn lại
Trong số này, ba nguyên nhân gây gánh nặng DALY lớn nhất là: rối loạn lo âu (xếp hạng 11 trong tổng số 304 loại bệnh và chấn thương được GBD khảo sát trên toàn cầu), trầm cảm nặng (xếp hạng 15), và tâm thần phân liệt (xếp hạng 41).
Nữ giới và thanh thiếu niên chịu gánh nặng lớn hơn
Nghiên cứu ghi nhận sự chênh lệch rõ rệt theo giới tính: tỷ lệ DALY chuẩn hóa theo tuổi ở nữ giới là 2.239,6/100.000 dân, cao hơn so với nam giới ở mức 1.900,2/100.000 dân.
Đáng chú ý, gánh nặng bệnh tâm thần hiện đạt đỉnh ở nhóm tuổi 15-19, với tỷ lệ 2.617,3/100.000 dân - cao nhất trong tất cả các nhóm tuổi. Điều này cho thấy thanh thiếu niên hiện đang là nhóm gánh chịu gánh nặng rối loạn tâm thần lớn nhất, thay thế vị trí trước đây thường thuộc về nhóm tuổi trung niên. Đây là một thay đổi đáng lưu tâm đối với các nhà hoạch định chính sách y tế và giáo dục.
Chênh lệch lớn giữa các quốc gia
Mức độ gánh nặng bệnh tâm thần khác biệt đáng kể giữa các khu vực địa lý. Trong năm 2023, tỷ lệ DALY chuẩn hóa theo tuổi dao động từ mức thấp nhất là 1.302,4/100.000 dân ở Việt Nam đến mức cao nhất là 3.555,8/100.000 dân ở Hà Lan. Các tác giả nghiên cứu lưu ý rằng sự khác biệt này có thể liên quan đến nhiều yếu tố như cách thức chẩn đoán, mức độ tiếp cận dịch vụ tâm thần, nhận thức xã hội và phương pháp thu thập dữ liệu tại từng quốc gia, chứ không chỉ phản ánh đơn thuần mức độ phổ biến thực tế. Đáng lưu ý, tất cả các khu vực trên thế giới, không phân biệt mức thu nhập, đều ghi nhận mức tăng gánh nặng bệnh tâm thần so với năm 1990.
Ý nghĩa và khuyến nghị
Các tác giả nhấn mạnh rằng sự gia tăng gánh nặng rối loạn tâm thần trên toàn cầu, đặc biệt là ở nhóm thanh thiếu niên, đòi hỏi các hệ thống y tế cần đầu tư nhiều hơn cho dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần, từ sàng lọc sớm đến điều trị và hỗ trợ phục hồi chức năng tâm lý xã hội.
Đây là dữ liệu dịch tễ học ở cấp độ dân số, không phải công cụ chẩn đoán cho từng cá nhân. Nếu bạn hoặc người thân có các dấu hiệu như lo âu kéo dài, thay đổi tâm trạng bất thường, mất hứng thú với cuộc sống, rối loạn giấc ngủ hoặc ăn uống kéo dài ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, nên tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý để được thăm khám và tư vấn phù hợp, thay vì tự chẩn đoán dựa trên các số liệu thống kê chung.
Nguồn: The Lancet