Bệnh nấm và kháng thuốc kháng nấm: WHO công bố kế hoạch hành động toàn cầu
Ngày 30/06/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố một báo cáo mới cùng ấn phẩm "Blueprint for strengthening responses to fungal disease and antifungal resistance" (Bản kế hoạch chi tiết nhằm tăng cường ứng phó với bệnh nấm và kháng thuốc kháng nấm). Đây là một trong những nỗ lực quốc tế đầu tiên phác thảo các bước then chốt để đối phó với một nhóm bệnh vẫn thường bị xem nhẹ, dù ảnh hưởng đến hàng trăm triệu người mỗi năm.
Gánh nặng bị bỏ quên
Bệnh nấm ảnh hưởng đến hơn 300 triệu người mỗi năm, gắn với tỷ lệ tử vong cao, bệnh mạn tính kéo dài, cùng những tổn thất lớn về sức khỏe lẫn năng suất. WHO nhận định bệnh nấm đang bị "nhận diện kém, chẩn đoán thiếu và quản lý chưa tốt".
Đáng chú ý, bệnh nấm thường bị bỏ sót khỏi các chính sách điều trị quốc gia, khỏi ước tính gánh nặng bệnh tật toàn cầu, và khỏi phần lớn các chiến lược về kháng kháng sinh (AMR), bao phủ y tế toàn dân, cũng như cách tiếp cận One Health (Một sức khỏe — kết nối sức khỏe con người, động vật và môi trường).
Vì sao kháng thuốc kháng nấm đang gia tăng
Kháng thuốc kháng nấm (antifungal resistance - AFR) đang tăng lên. Một phần nguyên nhân đến từ việc dùng rộng rãi thuốc kháng nấm và các chất tương tự trên người, động vật và cây trồng, cùng với phơi nhiễm môi trường đối với các hóa chất kháng nấm. Các yếu tố thúc đẩy khác gồm:
- Biến đổi khí hậu
- Gia tăng đi lại toàn cầu
- Việc dùng thuốc trừ nấm (pesticide) rộng rãi trong nông nghiệp
Những mầm bệnh nấm đáng lo ngại
Năm 2022, WHO đã xác định 19 mầm bệnh nấm ưu tiên. Một số loài đáng lo ngại gồm:
- Candida auris — nấm men đa kháng, phát hiện lần đầu năm 2009 tại Nhật Bản
- Candida albicans và Candida glabrata
- Aspergillus fumigatus — nấm mốc trong môi trường, có thể gây nhiễm trùng phổi nặng
- Cryptococcus neoformans — gây nhiễm trùng phổi và não
Về mức độ nguy hiểm: nhiễm trùng xâm lấn do Candida auris có tỷ lệ tử vong 29%–62%; nhóm nấm ưu tiên ở mức nguy kịch (critical) có tỷ lệ tử vong lên tới 88%.
Một điểm cần lưu ý là nhóm nguy cơ đang mở rộng. Ngay cả những người trước đây ít nguy cơ cũng có thể diễn tiến nặng, do khả năng tiếp cận thuốc kháng nấm còn hạn chế, do tình trạng kháng thuốc, và do việc ngày càng dùng nhiều liệu pháp ức chế hoặc điều biến miễn dịch.
Khoảng trống về thuốc và chẩn đoán
WHO chỉ ra nhiều khó khăn trong điều trị bệnh nấm:
- Chỉ có 4 thuốc kháng nấm mới được phê duyệt trong thập kỷ qua; hiện chỉ 9 thuốc đang trong giai đoạn phát triển lâm sàng nhắm vào các mầm bệnh ưu tiên — vẫn chưa đủ.
- Thuốc hiện có nhiều bất lợi: tác dụng phụ thường gặp, tương tác thuốc–thuốc đáng kể, và ít dạng bào chế.
- Nấm khó điều trị vì có cấu trúc tương đồng với tế bào người, khiến việc tìm dấu chỉ điểm chẩn đoán đặc hiệu trở nên khó khăn.
- Đa số xét nghiệm cần thiết bị chuyên dụng và nhân lực được đào tạo cao, khó triển khai ở tuyến cơ sở (level I, II) và những nơi ít nguồn lực.
Do đó, WHO nhấn mạnh nhu cầu về các công cụ chẩn đoán đơn giản, nhanh, chính xác, giá hợp lý và có thể phát hiện được nhiều loại nấm.
Bốn trụ cột hành động của "Blueprint"
Bản kế hoạch chi tiết đưa ra một khung vận hành có cấu trúc, với 4 trụ cột hành động:
- Tăng cường nhận thức, chuẩn bị sẵn sàng và ứng phó.
- Mở rộng tiếp cận công bằng với thuốc kháng nấm và công cụ chẩn đoán; đẩy mạnh nghiên cứu.
- Xây dựng mạng lưới phòng xét nghiệm và hệ thống giám sát.
- Giải quyết các yếu tố xã hội, nông nghiệp và môi trường.
Bản kế hoạch cũng nêu các bước thực tiễn nhằm cải thiện phòng ngừa, chẩn đoán, điều trị và giám sát bệnh nấm.
Ý nghĩa với người đọc
Bệnh nấm không còn là vấn đề chỉ giới hạn ở một nhóm nhỏ bệnh nhân. Với gánh nặng ngày càng lớn và tình trạng kháng thuốc gia tăng, việc nâng cao nhận thức và đầu tư cho chẩn đoán, điều trị là điều cần thiết. Bài viết này chỉ tổng hợp thông tin khoa học chung. Nếu bạn có triệu chứng nghi ngờ nhiễm nấm (đặc biệt khi đang dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc có bệnh nền), hãy trao đổi với bác sĩ để được chẩn đoán và tư vấn phù hợp.
Nguồn: WHO
