Sỏi thận (kidney stones) là những khối rắn, giống viên sỏi nhỏ, hình thành trong một hoặc cả hai quả thận khi nồng độ một số khoáng chất trong nước tiểu tăng cao. Đây là một trong những bệnh lý đường tiết niệu phổ biến nhất, có thể gây ra những cơn đau dữ dội khi sỏi di chuyển trong đường tiết niệu. Theo Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận học Hoa Kỳ (NIDDK/NIH), khoảng 11% nam giới và 6% nữ giới tại Mỹ từng mắc sỏi thận ít nhất một lần trong đời. Sỏi thận có kích thước rất đa dạng, từ nhỏ như hạt cát đến lớn bằng quả bóng golf, thường có màu vàng hoặc nâu.
Sỏi thận được phân loại theo thành phần khoáng chất tạo nên chúng, và việc xác định đúng loại sỏi có vai trò quan trọng trong điều trị và phòng ngừa tái phát:
Theo Mayo Clinic, sỏi thận phát triển khi nước tiểu chứa nhiều chất tạo tinh thể - như canxi, oxalat và acid uric - hơn khả năng pha loãng của lượng dịch có trong nước tiểu. Cùng lúc đó, nước tiểu cũng có thể thiếu các chất giúp ngăn tinh thể kết dính với nhau, tạo điều kiện lý tưởng để sỏi hình thành. Các yếu tố góp phần bao gồm chế độ ăn uống, cân nặng dư thừa, một số bệnh lý nền, và việc sử dụng một số loại thực phẩm chức năng hoặc thuốc nhất định.
Phần lớn người bệnh không biết mình có sỏi thận cho đến khi sỏi di chuyển vào niệu quản - ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang. Khi đó, sỏi thường mắc kẹt tại niệu quản hoặc tại vị trí nối giữa thận và niệu quản, khiến nước tiểu bị ứ đọng và gây ra cơn đau dữ dội, thường được gọi là "cơn đau quặn thận". Các triệu chứng thường gặp bao gồm:
Cần lưu ý rằng những viên sỏi nhỏ khi di chuyển qua đường tiết niệu đôi khi không gây triệu chứng nào rõ rệt.
Theo NIDDK và Mayo Clinic, những nhóm người sau có nguy cơ mắc sỏi thận cao hơn:
Đa số người bệnh gặp cơn sỏi thận đầu tiên trong độ tuổi từ 40 đến 60. Sau khi đã bị một lần, nguy cơ tái phát trong vòng 1 năm là khoảng 15%, và khả năng hình thành thêm sỏi mới trong vòng 3-5 năm lên tới 35-40%.
Bác sĩ sẽ khai thác tiền sử bệnh, khám lâm sàng và hỏi về triệu chứng cũng như các yếu tố nguy cơ, bao gồm bệnh lý nền và tiền sử gia đình. Các xét nghiệm và kỹ thuật chẩn đoán chính bao gồm:
Các xét nghiệm hình ảnh học này thường không cần gây mê, tương đối an toàn cho người nghi ngờ mắc sỏi thận.
Phương pháp điều trị được lựa chọn tùy theo kích thước, vị trí và loại sỏi:
Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào kích thước, vị trí và loại sỏi. Những viên sỏi lớn hoặc gây tắc nghẽn đường tiết niệu có thể cần được điều trị khẩn cấp.
Theo NIDDK, uống đủ nước - chủ yếu là nước lọc - là biện pháp quan trọng nhất để phòng ngừa hầu hết các loại sỏi thận. Người có tiền sử sỏi thận nên uống đủ lượng dịch để lượng nước tiểu bài xuất đạt khoảng 2,5 lít (tương đương 80 ounce) mỗi ngày - theo Mayo Clinic, đây là biện pháp điều trị dự phòng hiệu quả nhất hiện có. Ngoài ra, nên áp dụng chế độ ăn DASH (chế độ ăn được chứng minh giúp giảm nguy cơ hình thành sỏi) và duy trì cân nặng hợp lý, vì thừa cân làm tăng nguy cơ mắc sỏi thận. Nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng chuyên về phòng ngừa sỏi thận để có kế hoạch phù hợp với từng cá nhân.
Bên cạnh nguyên tắc chung, chế độ ăn cần điều chỉnh cụ thể theo từng loại sỏi đã được xác định qua xét nghiệm:
Để giảm lượng natri trong khẩu phần, NIDDK khuyến nghị: kiểm tra nhãn dinh dưỡng trên thực phẩm, tránh thực phẩm chế biến sẵn, tự nấu ăn tại nhà thay vì ăn ngoài, và chú ý lượng natri "ẩn" trong một số nguyên liệu như bột ngọt (MSG) hay baking soda.
Theo Mayo Clinic, nếu tuân thủ chặt chẽ kế hoạch điều trị phù hợp với từng cá nhân, hơn 90% người bệnh có thể phòng ngừa thành công việc hình thành thêm sỏi mới, ngay cả khi có yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
Lưu ý: Bài viết chỉ tổng hợp thông tin khoa học chung, không thay thế cho chẩn đoán và tư vấn của bác sĩ. Nếu bạn có cơn đau vùng lưng/hông dữ dội, tiểu máu, sốt kèm ớn lạnh, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
Nguồn: Mayo Clinic - mayoclinic.org, "Kidney stones"; National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK/NIH) - niddk.nih.gov, "Kidney Stones".
Nguồn: Mayo Clinic & NIDDK/NIH
